Wordt het een warm jaar? Hoe zat dat in 1540?

7 Aug

 

We houden van records. Top prestaties van sporters worden breed uitgemeten, en nu de Olympische spelen in Rio van start zijn gegaan worden we weer eens getrakteerd op nieuwe records. Steeds sneller, steeds hoger, steeds zwaarder, steeds verder. Er lijkt soms geen grens te komen aan de menselijke kracht, alhoewel die langzaam haar horizontale asymptotische limiet nadert. Wattages worden continu gemeten, Froome weet heel goed wanneer hij aan zijn limiet zit. De verschillen worden in steeds kleinere dimensies gemeten, in millimeters en honderdsten van seconden. Maar de wedloop naar het record blijft, en wie wil niet eeuwige (nou ja) roem verwerven?

In dit jaar worden we bedolven onder nieuwe weer records, die gemakshalve aan het klimaat worden toegeschreven. Hoogste maandtemperatuur sedert….Hoogste regenintensiteit sedert….Geert Jan van Oldenborgh et al. publiceerden in “allerijl” een artikel met de titel “Rapid attribution of the May/June 2016 flood-inducing precipitation in France and Germany to climate change”, waarmee althans voor de regenval een kleine klimaat-mijlpaal is gezet.

Of het nu weer zo’n warmte recordjaar wordt zoals 2003 moeten we nog even afwachten. In ieder geval al gaat er straks weer eens vergeleken worden met andere hete jaren.

In de geschiedenis van ons continent is het jaar 1540 zo’n record jaar. Men had nog geen thermometers, maar wel nijvere lieden die allerlei verschijnselen optekenden in kronieken. De onvolprezen Jan Buisman heeft talloze kronieken en andere bronnen geraadpleegd om het weer door de eeuwen te bestuderen. In deel 3 uit zijn zesdelige serie “Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen” verhaalt hij uitgebreid over het warme jaar 1540. Hij haalt daarbij de Belgisch-Limburgse Christiaan Munters aan, pastoor in Kuringen bij Hasselt. Het waren vooral geestelijken, die dagboeken bijhielden. Kuringen viel destijds onder het prins-bisdom Luik. Er stond een fraai kasteel, waar Karel v nog gelogeerd heeft, onder andere in 1532. Daarvan resteerde na de Franse tijd nog maar een ruïne. Munters schreef in het Nederlands van die tijd, gemengd met latijn, onder andere om de dagen van het kerkelijk jaar aan te geven, maar zijn teksten zijn goed te begrijpen.  Hij schreef over alles wat hem belangrijk leek, niet alleen over kerkelijke zaken, maar ook over bijzondere zaken als moorden, heksen en andere rechtszaken in zijn omgeving. Jan Buisman haalt de teksten aan voor het jaar 1540, ze staan ook op internet http://www.wulfila.be/munters/. Het was heet en af en toe onweerde het heftig:

17 mei 1540:  sMaendaechs snachs in dy Penxt (Pinksteren) hey|lighe daech versloeghen Sint Lambrechs | Herck twee kuÿ (koeien) vanden donre ende | blixem. |

mei 1540:  In hondertich jaeren en ist noet heeter weder | geweest gelyckt is geweest in deesen meÿ | doergaens.

3 juni 1540:  Tertia junÿ in octavis venerabilis sacramenti | versloech te Diepenbeeck (bij Hasselt) der kennep (hennep) algeheel | vanden onweeder

16 juni 1540:  In desen somer ist eenen vroeghen oechst ge|weest, want het was geheel oechst voer | Sint Jans Baptisten dach, ende het was ee|nen seer schoenen oechst, men begost | het corn te sichten wael acht daeghen | voor Sint Jansmis. |(St. Jan feestdag 24 juni)

De hitte sloeg kennelijk ook hard toe tijdens de kermis:

28 juni 1540: Den xxviii junÿ te kermis te Meldert | hebbenter daer ii gevochten ende dy een sloech | den anderen stryenderhant synen cop aff in eenen | slaech ende hy woert gevangen dy dit feyt dede. Item te Haelen is oeck op desen tyt een van den bur|gemeesters van Halen synen hals overgestecken | ende bleeff van stonden aen doet. |

15 juli 1540: Decima quinta july ginck een menspersoen | int Haspegouwe sichten (maaien) ende al sichtende | viel dese man ter eerden ende sterff terstont, | ende noch ii sichters syn oeck soe gestorven int Haspegou | dat soe heeten weder was. |

juli 1540: Item in dit jaer ist een alte zeer verveerlÿcken | heeten ende droeghen somer geweest dat men | in langhen tyt hy voeren nÿet veel desgelycken | gesien en had. Het volck woert op deesen | tyt over al zeer zieck tot op dy doot in hon | hoeft ende aen hon hert. |

juli 1540: In Italien ende te Romen en had in negen maenden | noet geregent. |

19 juli 1540: Item dese daech voerleden is een gestorven van dorst dat | hy soe veel waeters dronck.

juli 1540: Item op sommighe plaetsen syn dy kuy gestorven van dorst. |

september 1540: In deese maendt september sterff volck | seer in dy Kempen ende oeck op ander | plaetsen van der bocksieckden vanden rocyne. |

Zie voor nog meer informatie bijvoorbeeld http://hetweermagazine.nl/artikelen/het-grote-zonnejaar ook ontleend aan het werk van Jan Buisman.

De heksen werden de zondebokken, hen werd alle leed van droogte, ziekten, sterfte, mislukte oogst en honger aangerekend en ze werden na marteling uiteindelijk op een vreselijke manier terechtgesteld, ook in Limburg. Munters schrijft daar ook over, al in 1539 werden in Montenaken, helemaal in het zuiden van de huidige provincie Limburg tien heksen verbrand. Tijdens de hete zomer van 1540 werden in Kuringen veel processies gehouden, om God milder te stemmen.

De hete zomer duurde zeven maanden en kwam in grote delen van Europa voor.  Zie bij voorbeeld: “An underestimated record breaking event – why summer 1540 was likely warmer than 2003” van O. Wetter & C. Pfister.

The year-long unprecedented European heat and drought of 1540 – a worst case” van  O. Wetter et al.

“The “black swan” of 1540: aspects of a European megadrought” van C. Pfister in  boek: Climatic Change in Europe, Chapter: 9, Publisher: Brill, Editors: Klaus Leggewie, Franz Mauelshagen, pp.1-46 (via researchgate.net).

Juist bij afsluiten van dit stukje is op het Kalte Sonne blog een artikel over het zelfde jaar verschenen, nu over Tsjechië  Daar, onderaan, nog een verwijzing naar een artikel van Hans Erren.

 

 

 

 

 

 

Advertenties

2 Reacties to “Wordt het een warm jaar? Hoe zat dat in 1540?”

  1. Hans Erren augustus 7, 2016 bij 1:57 pm #

    Leuk, dat artikel van mij is al weer twaalf jaar oud, maar dus nog steeds actueel.

  2. Hans Erren augustus 7, 2016 bij 2:26 pm #

    Opmerkelijk is dat Jürg Luterbacher ook co-auteur is van “The year-long unprecedented European heat and drought of 1540 – a worst case”, ik heb nooit een reactie van hem gehad op mijn internetartikel. Maar blijkbaar is hij nu wel overtuigd dat 1540 toch een extreem jaar was.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: